W 2024 r. w Polsce zarejestrowano ponad 650 tysięcy dawców krwi, którzy łącznie oddali ponad 1,5 miliona jednostek krwi oraz jej składników (https://krwiodawcy.org/statystyki/, dostęp online: 20.11.2025). Każdy z tych gestów ratowania życia innych osób wymaga jednak odpowiedniego przygotowania, przede wszystkim z uwagi na kontrolę poziomu żelaza w organizmie. Dlaczego należy wykonać morfologię przed oddaniem krwi i jak uzupełnić żelazo po zabiegu?
Rola ferrytyny u dawców krwi
Żelazo jest podstawowym składnikiem hemoglobiny, czyli białka odpowiedzialnego za transport tlenu w organizmie. Należy jednak podkreślić, że nie tylko poziom żelaza w organizmie decyduje o zdrowiu dawców, ale również jego magazynowanie i mobilizacja w odpowiednich momentach.
- Szczególnie istotna w tym procesie jest ferrytyna u dawców krwi, która pełni funkcję głównego magazynu żelaza. Chroni organizm przed toksycznym działaniem nadmiaru tego pierwiastka, a także zapewnia odpowiedni zapas w sytuacji zwiększonego zapotrzebowania, np. po oddaniu krwi.
- Badania wykazują, że obniżenie poziomu ferrytyny jest wczesnym markerem spadku zapasów żelaza w organizmie, co może wystąpić nawet przy normalnym stężeniu hemoglobiny we krwi (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8002799/, dostęp online: 20.11.2025).
- Stałe i systematyczne monitorowanie poziomu ferrytyny jest bardzo ważne u osób, które regularnie tracą zapasy żelaza podczas oddawania krwi. W ich przypadku badania pomagają we wcześniejszym wykryciu obniżenia rezerw tego pierwiastka i podjęciu działań zapobiegających.
- Naukowcy potwierdzają, że utrzymanie prawidłowego poziomu żelaza i ferrytyny nie tylko poprawia zdrowie dawców, ale także wpływa na skuteczność i bezpieczeństwo procesu zbiórki krwi (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12436240/, dostęp online: 20.11.2025).
Sprawdź, czym charakteryzuje się żelazo dla dorosłych.
Dawca krwi a żelazo – skąd się bierze niska podaż żelaza po oddaniu krwi?
Obniżony poziom żelaza u dawców krwi wynika głównie z utraty tego pierwiastka podczas zabiegu. Przyjmuje się, że oddanie 1 jednostki krwi (około 450 ml) powoduje upust około 210-240 mg żelaza, co w znacznym stopniu zwiększa zapotrzebowanie na ten mikroelement (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9749410/, dostęp online: 20.11.2025).
- Jeśli utrata żelaza przekracza zdolność organizmu do jego regeneracji, może dojść do zmniejszenia zdolności transportu tlenu w organizmie.
- W konsekwencji u dawców może pojawić się uczucie zmęczenia, osłabienie, brak koncentracji, a w dłuższym czasie – osłabienie wydolności organizmu.
- Szczególnie narażeni na niski poziom żelaza są dawcy, którzy oddają krew regularnie, np. co kilka miesięcy.
Jak często należy kontrolować ferrytynę u dawców krwi?
Zasady dotyczące monitorowania poziomu żelaza u dawców różnią się w zależności od kraju. W Polsce przyjmuje się, że dawcy, którzy oddają krew do 6 razy w roku (mężczyźni) lub do 4 razy w roku (kobiety), powinni oprócz rutynowego badania poziomu hemoglobiny kontrolować także zapasy żelaza. Podstawowym zaleceniem jest oznaczenie stężenia ferrytyny w surowicy krwi.
- W większości przypadków badanie wykonuje się przynajmniej raz w roku (https://krwiodawcy.org/oznaczenie-stezenia-ferrytyny-w-grupie-wielokrotnych-honorowych-dawcow-krwi, dostęp online: 20.11.2025).
- Częstotliwość należy dostosować do indywidualnych czynników ryzyka, takich jak częstotliwość oddawania krwi, wiek, dieta czy historia zdrowotna.
- Badanie ferrytyny jest szczególnie ważne w przypadku osób, które oddają krew regularnie, skarżą się na objawy sugerujące obniżoną podaż żelaza lub stosują dietę ubogą w ten składnik.
Dowiedz się więcej na temat: ferrytyna – czym jest i dlaczego warto ją kontrolować?
Jak utrzymać prawidłowy poziom żelaza po oddaniu krwi?
Po oddaniu krwi organizm potrzebuje czasu oraz odpowiednich działań, które pomogą odzyskać równowagę i uzupełnić zapasy żelaza. Bardzo ważna jest pod tym względem zbilansowana dieta, bogata w składniki odżywcze wspierające produkcję czerwonych krwinek i odbudowę zapasów żelaza. W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy częstym oddawaniu krwi, konieczne może być także wsparcie organizmu odpowiednią suplementacją, która dostarczy niezbędnych dawek żelaza oraz wspomoże wchłanianie tego pierwiastka.
Dieta bogata w żelazo
Podstawą regeneracji zapasów żelaza jest dieta bogata w naturalne źródła tego pierwiastka, w tym:
- żelazo hemowe – łatwiej przyswajalne przez organizm, obecne w produktach pochodzenia zwierzęcego. Do jadłospisu warto wprowadzić takie produkty jak:
- czerwone mięso (wołowina, wieprzowina);
- wątróbka;
- drób (kurczak, indyk);
- tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, tuńczyk);
- żelazo niehemowe – występuje w produktach roślinnych, jednak jego biodostępność jest niższa w porównaniu do żelaza hemowego. Z tego powodu należy łączyć je z produktami bogatymi w witaminę C (np. papryka, pomarańcze, kiwi). Źródła żelaza niehemowego to m.in.:
- rośliny strączkowe (soczewica, fasola, ciecierzyca);
- zielone warzywa liściaste (szpinak, jarmuż, brokuły);
- nasiona dyni i słonecznika;
- pełnoziarniste produkty zbożowe (kasze, ryż brązowy, chleb pełnoziarnisty).
Bezpośrednio po oddaniu krwi warto sięgnąć po czekoladę (najlepiej o wysokiej zawartości kakao) – cenne źródło żelaza, magnezu i antyoksydantów, które wspierają regenerację organizmu. Można połączyć ją z owocami bogatymi w witaminę C (np. sokiem pomarańczowym), aby wspomóc przyswajanie żelaza i poprawić nastrój po oddaniu krwi.
Zobacz, jakie są produkty spożywcze dostarczające najwięcej żelaza.
Dodatkowa suplementacja żelaza dawcy krwi
Organizm przyswaja żelazo w ograniczonym stopniu, dlatego u niektórych dawców konieczna może być dodatkowa suplementacja tego minerału. Wchłanianie żelaza w przewodzie pokarmowym jest procesem złożonym, który zależy od wielu czynników, takich jak:
- dieta uboga w żelazo lub niewłaściwie zbilansowana;
- stan zdrowia układu pokarmowego – zachowanie sprawnego układu pokarmowego korzystnie wpływa na wchłanianie żelaza;
- obecność innych substancji w diecie – niektóre substancje, takie jak taniny zawarte w herbacie, wapń, fosforany, mogą utrudniać wchłanianie żelaza. Z tego powodu ich spożycie należy ograniczyć podczas spożywania posiłków bogatych w żelazo.
W suplementacji stosuje się zwykle sole żelaza, takie jak siarczan żelaza (II), fumarat żelaza, glukonian żelaza lub pirofosforan żelaza (III). Preparaty różnią się pod względem biodostępności, tolerancji organizmu oraz indywidualnych potrzeb pacjenta. Ich przyjmowanie należy prowadzić pod ścisłą kontrolą lekarza, który dobierze odpowiednią dawkę i czas terapii, aby skutecznie odbudować zapasy żelaza. Prawidłowo dopasowana suplementacja może też zminimalizować ryzyko potencjalnych działań niepożądanych.
Sprawdź, jak powinna wyglądać suplementacja żelaza.
Krwiodawstwo a poziom żelaza – podsumowanie
Krwiodawstwo to szlachetny gest, który wymaga odpowiedniego przygotowania organizmu. Warto wykonać przede wszystkim morfologię przed oddaniem krwi, aby upewnić się, że poziom hemoglobiny mieści się w normie, a organizm jest gotowy na utratę części zapasów żelaza. Należy również zadbać o odpowiednie nawodnienie – picie dużej ilości wody wspomaga produkcję osocza, co ułatwia proces pobierania krwi. Po zabiegu warto skupić się na regeneracji organizmu, w tym wdrożeniu zbilansowanej diety i ewentualnej suplementacji, jeżeli zajdzie taka potrzeba.
Bibliografia
- Al-Naseem A., Sallam A., Choudhury S., Thachil J., Iron deficiency without anaemia: a diagnosis that matters, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8002799/, Krwiodawstwo – dane statystyczne, https://krwiodawcy.org/statystyki/, [dostęp online: 20.11.2025].
- Mantadakis E., Panagopoulou P., Kontekaki E., Bezirgiannidou Z., Martinis G., Iron Deficiency and Blood Donation: Links, Risks and Management, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9749410/, [dostęp online: 20.11.2025].
- Meulenbeld A., Turkulainen E., Li W., Pothast M., Qi H., Blood donor populations reveal a clear association between ferritin and change in haemoglobin levels, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12436240/, [dostęp online: 20.11.2025].
- Oznaczenie stężenia ferrytyny w grupie wielokrotnych honorowych dawców krwi, https://krwiodawcy.org/oznaczenie-stezenia-ferrytyny-w-grupie-wielokrotnych-honorowych-dawcow-krwi, [dostęp online: 20.11.2025].
